Po pierwsze, lektura „Zaginionego symbolu” uzmysławia nam prostą prawdę: Nasza epoka, uważająca się za nieskończenie lepszą od minionych, zgrzeszyła pychą. Nie dlatego, że – jak powtarza nieustannie Brown – dzisiejsze odkrycia naukowe są tylko niedoskonałym cieniem mądrości starożytnych. Ale dlatego, że każda epoka, również nasza, ma swoje własne gusła i zabobony. Ma też swoich dewotów.

Po drugie, sekret ujawniony nie tylko traci magiczną moc, ale co gorsza, może wzbudzić pusty śmiech, więc nie należy ujawniać go w tak prostoduszny i naiwny sposób, jak to uczynił w swej powieści Brown. Gdyby autor „Zaginionego symbolu” miał odrobinę prawdziwego talentu literackiego, którego nie posiada, być może potrafiłby zostawić czytelnika w stanie miłej niepewności. Może nawet skłoniłby go do zadumy. Zamiast tego zwykły, trzeźwo myślący śmiertelnik, zapoznawszy się z całą fabułą, może dojść do wniosku, jakże odległego od wzniosłych i misjonarskich intencji Browna. Uzna bowiem, że stracił tylko czas obserwując bieganinę przypominającą harcerskie podchody albo modne niegdyś także u nas biegi na orientację, by na końcu usłyszeć kilka, niekoniecznie zresztą prawdziwych, komunałów.

Ale naprawdę zabawne w książce Browna jest coś innego. Komunały te dla Amerykanów są równie łatwo dostępne i równie pospolite, jak masońskie breloczki, czapeczki lub kubki do kawy, które można bez trudu kupić także przez internet. W Polsce komunały owe, znane dotychczas tylko za pośrednictwem alarmistycznych i demaskatorskich publikacji antymasońskich, mogą wywrzeć przynajmniej na niektórych spore wrażenie, skoro zostały wypowiedziane z tak egzaltowaną aprobatą. Na taki coming out istotnie przygotowani nie jesteśmy. Utopijne zapowiedzi Browna, że już wkrótce nadejdzie czas, gdy zjednoczona ludzkość dzięki pozytywnemu myśleniu będzie mogła wpływać na materię, w nas wywoła przekorne pytanie o to, co stanie się z tymi, którzy nie zechcą myśleć pozytywnie. W końcu przez kilkadziesiąt lat przerabialiśmy lekcję zbiorowego pozytywnego myślenia, która Amerykanom została oszczędzona. Podejrzewam jednak, że w Polsce „Zaginiony symbol” zostanie zapamiętany raczej z powodu maksymy “bogami jesteście” i stanie się tak nawet w przypadku, jeśli najnowsza książka Browna nie wywoła już tylu prasowych komentarzy, co „Kod Leonarda da Vinci”.

Wezwanie do samoubóstwienia człowieka to kwestia drażliwa. Bodaj czy nie najbardziej w sporach o wolnomularstwo. Realni masoni pytani, czy przemiana ludzi w bogów jest celem ich organizacji, reagują zazwyczaj drwiną lub zniecierpliwieniem. Osobiście, mimo dydaktycznych wysiłków Browna, nadal nie wiem nawet, co owo wezwanie praktycznie miałoby oznaczać. Natomiast wolnomularze i ich zagorzali przeciwnicy sprawiają wrażenie, jakby wiedzieli, o czym mówią, chociaż nie możemy mieć pewności, czy rzeczywiście mówią o tym samym. Jakkolwiek by nie było, czytając powieść Browna można dojść do wniosku, że apoteoza zazwyczaj i tak kończy się apokolokyntozą. Zamiast w boga człowiek przemienia się w dynię, jak powiadali starożytni, których mądrość autor „Zaginionego symbolu” tak wysoko sobie ceni. Michał Otorowski

Zwlekałem z pisaniem o przedstawieniu Urbańskiego nieumyślnie, ale się opłaciło. Koledzy byli szybsi. Czytam więc o tym, że spektakl TR Warszawa jest jak telenowela, że aktorkę przytłacza nadmiar tekstu, że to o wydumanych problemach znudzonych mieszczan. Z każdego zdania bije pogarda i rozpacz nad rozlanym mlekiem. Oto TR, niegdyś w szpicy rzekomej awangardy, zdradził i służy zgniłej, do cna zużytej konwencji, bezczelnie kłania się banałowi.

Bergmanowi już dziękujemy

Mało to jednak zaskakujące. Bergman nigdy nie miał w Polsce łatwo – mistrzowie świata znad Wisły zawsze wiedzieli lepiej. Pamiętam rok 1996 i krakowski Festiwal Unii Teatrów Europy. Z Królewskiego Teatru Dramatycznego w Sztokholmie przyjechała “Iwona, księżniczka Burgunda” w inscenizacji autora “Siódmej pieczęci”, jako Ignacy – Erland Josephson. Przedstawienie było genialne.

Tymczasem w przerwie zastępy teatralnych celebrytów pod wodzą Najwybitniejszego Polskiego Reżysera wyszły. Mieli dość tego starego, hołdującego tradycji teatru. Teksty Bergmana gra się u nas rzadko i niechętnie. Zazwyczaj w stylu bezbolesnego dinner theatre, choć popartego rzetelnym aktorstwem, jak bywa na warszawskiej Scenie Prezentacje.

Z ostatnich lat zapamiętam tylko wspaniałe “Rozmowy poufne” Iwony Kempy z krakowskiego Teatru Słowackiego. Dominika Bednarczyk pokazywała w nim wszystkie odcienie kobiecej desperacji i niezłomności jednocześnie. Jak to robiła – nie wiem.

Piekło każdego dnia

“Wiarołomnych” z “Rozmowami poufnymi” łączy nie tylko temat zdrady małżeńskiej traktowanej jako trucizna, ale też krzyk rozpaczy, ostatnia szansa wyrwania się z niewoli codziennych konwenansów i rytuałów. Wielkość najlepszych tekstów szwedzkiego artysty polega na tym, że nie sposób znaleźć w nich jednoznaczności. Wszyscy są winni, wszyscy wszystkim zamieniają życie w piekło. Nie ma miejsca na lekkość, każdy gest, każde słowo nabierają specjalnego znaczenia. Nie ma w tym złych intencji, raczej chęć zmiany życia, posmakowania wolności, rozsadzenia dotychczasowych ram. Tyle że po drodze padają trupy.

Porównywanie czterogodzinnego seansu Urbańskiego z wybitnym filmem Liv Ullmann (to dla niej Bergman napisał ten scenariusz) nie ma sensu. Inna jest specyfika języka kamery, inny rytm i inną intensywność musi mieć sceniczna narracja. Ważne, że przedstawienie TR Warszawa nie gubi żadnego z sensów oryginału. Wzorem najwybitniejszych dzieł autor “Wieczoru kuglarzy” jak ognia unika ocen, drażni, pozostawia wątpliwości. Gdybym miał określić je jednym zdaniem, rzekłbym, że Urbańskiemu na scenie TR udało się stworzyć teatr bolesny.

Bez znieczulenia

Marianne Mai Ostaszewskiej ma w sobie zwyczajność i bezczelność jednocześnie. Znudzona związkiem z Markusem (Adam Woronowicz), natrętną rolą żony i matki, rzuca się w romans z Davidem (Redbad Klijnstra), licząc na brak konsekwencji. Z początku pewna siebie, próbuje bawić się sytuacją. Gdy sznurki wypadają jej z rąk, wydaje się, jakby bohaterka Ostaszewskiej ulegała wewnętrznemu rozpadowi.

“Dziennik Gazeta Prawna”