• Kolekcja Wojciecha Marczewskiego:

1. „Zmory” (1978)
2. „Dreszcze” (1981)
3. „Ucieczka z kina Wolność” (1990) - Dystrybucja Kino Polska

Wojciech Marczewski to w naszej kinematografii twórca absolutnie osobny. Nie da się go powiązać z żadnym prądem, nurtem, kierunkiem. Filmy robi rzadko, ostatnio wręcz bardzo rzadko, sięga po kamerę, kiedy wie na pewno, że ma coś istotnego do powiedzenia. Nie jest reżyserem z zawodu, ale z powołania. Przez jednych podnoszony do rangi profesjonalnego i moralnego autorytetu, przez innych lekceważony, przez jeszcze innych skreślony jako twórca wypalony, nieczynny. Tymczasem Marczewski robi swoje. Uczy w szkole Wajdy, jeździ z wykładami po całym świecie i zapowiada, że jeszcze ostatniego słowa nie powiedział.

Osobny był od początku. W szkole filmowej czuł się autsajderem, realizował eksperymentalne etiudy, na przekór czasom związał się z owianą podłą renomą wytwórnią „Czołówka”. Robił tam krótkie metraże i filmy telewizyjne, m.in. znakomity i wciąż niezapoznany na dobrą sprawę tryptyk „Odejścia, powroty” (1973). Potem przeszedł do kierowanego przez Stanisława Różewicza „Toru” i wciąż był osobny. Nie wpisał się w dominujący w tym zespole nurt kina moralnego niepokoju. Nie dał się zamknąć w jednej z modnych wtedy szuflad publicysty ani kreacjonisty. Miał pomysł na swoje kino.

Niepokoje wychowanka Srebrnego

W połowie lat 70. Marczewski razem z Ryszardem Bugajskim i Danielem Szczechurą napisał scenariusz na podstawie „Zmór” Emila Zegadłowicza – powieści w okresie międzywojennym wyklętej. Nie był z tej adaptacji zadowolony. Kolejną wersję napisał Czech Pavel Hajny i dopiero jego tekst Marczewski przerobił na ostateczny scenariusz swego pełnometrażowego debiutu. „Porobiłem duże zmiany, podopisywałem nawet sceny spoza Zegadłowicza, które często są reminiscencją pewnych fragmentów mojej własnej biografii”. Dlaczego właśnie „Zmory”, które wydawały się wtedy ramotą otoczoną skandalizującą aurą antyklerykalnej pornografii? Mówił Marczewski, że ta książka była mu tak bliska, iż powinien sam ją napisać. „Podobnie jak on wyniosłem ze szkoły przekonanie, że jest ona najgłupszą instytucją. I nawet szkoły filmowej nie skończyłem” – wspominał.

Choć akcja powieści i filmu toczy się na początku wieku w galicyjskim miasteczku (pierwowzorem były Wadowice), reżyser przedstawia ją jak własne, osobiste doświadczenie. Tematem filmu są dwa etapy spełnionej inicjacji głównego bohatera, Mikołaja Srebrnego w pierwszej części dziecięcej części granego przez Tomasza Hudźca, w drugiej – młodzieńczej przez Piotra Łysaka. Proces inicjacji obejmuje wszystkie sfery rozwoju osobowości: światopoglądową, etyczną, erotyczną i jest tu przedstawiony jako życiowy start przyszłego artysty, który od początku uczy się chronić własną niezależność. Świat robi wszystko, by mu tę niezależność odebrać; zwłaszcza szkoła ukazana została w groteskowym przerysowaniu, jako instytucja tępiąca indywidualność uczniów. Kiedy dyrektor CK gimnazjum skarży się ciotce na Mikołaja: „Chłopiec może i dobry, ale ciągle zamyślony, a co najgorsze – samodzielny”, w sposób naturalny przenosi się te słowa do sytuacji współczesnej. Literacka fikcja, historyczne realia, paraboliczny portret Peerelu i niepokorna biografia samego autora splotły się więc w „Zmorach” w jedną całość. Opowiedzianą niby realistycznie, ale też groteskowo, wzmacnianą symbolami (słynne jabłka jako alegoryczny znak czystości).

Deziluzja czerwonej wiary

Doświadczenie chaosu i zakłamania, problem jak ocalić siebie z zamętu stał się niejako głównym tematem kina Marczewskiego. W „Dreszczach” (1981) Marczewski sięgnął do własnej biografii już wprost, bez literackiego pośrednictwa. Akcję umieścił między marcem 1955, a czerwcem 1956 roku. Pomiędzy tymi dwiema symbolicznymi datami przebiega fałszywa inicjacja głównego bohatera Tomka (znów znany ze „Zmór” Tomasz Hudziec), który po aresztowaniu ojca przez UB trafia na obóz czerwonych harcerzy – prawdziwej kuźni stalinowskich kadr. Choć przecież uodporniony przez dom

rodzinny, kuszony ideologią, obietnicą lepszego życia, Tomek w znacznym stopniu ulega urabiany przewrotnie przez wierzącą komunistkę (Teresa Marczewska). Na szczęście nie do końca, o czym Marczewski informuje symbolicznie. Znakiem czasu staje się obraz płaczącego portretu Marksa, znakiem osobistego odwrotu Tomka, scena naklejania na szybę znaczka pocztowego z Madagaskaru – relikwii uosabiającej inny niż zetempowski system wartości. (…) Wojtek Kałużyński

Magazyn “Kultura”